Damjan Branković: Čovek koji je znao kada počinje Prvi svetski rat

Na uglu Bulevara oslobođenja, nedaleko od Slavije, nalazi se zgrada pored koje svakodnevno prolaze hiljade Beograđana ne sluteći da je povezana sa jednom od najintrigantnijih priča iz predvečerja Prvog svetskog rata. Iza njene fasade, ukrašene simbolima koji i danas privlače pažnju prolaznika, živeo je čovek koji je, prema dostupnim svedočenjima i arhivskoj građi, imao saznanja o planovima za obračun sa Srbijom mnogo pre pucnja Gavrila Principa u Sarajevu.

Reč je o Damjanu Brankoviću, privredniku, političkom posredniku, slobodnom zidaru i čoveku od poverenja tadašnjeg državnog vrha. Njegova biografija danas predstavlja zanimljiv spoj diplomatije, tajnih kontakata, političkih misija i događaja koji su prethodili izbijanju Velikog rata.

Branković je početkom 20. veka bio među istaknutim pripadnicima srpske masonerije, a kasnije je obavljao i značajne dužnosti unutar slobodnozidarskih organizacija. Istovremeno, bio je blizak političkim krugovima okupljenim oko Nikole Pašića i učestvovao u brojnim poverljivim misijama. Zahvaljujući poslovnim vezama koje je održavao širom Evrope, dolazio je do informacija koje su često stizale pre zvaničnih diplomatskih kanala.

Njegova kuća, koja i danas postoji, svedoči o tom vremenu. Na fasadi se mogu uočiti brojni simboli povezani sa slobodnim zidarstvom – od geometrijskih motiva do alegorijskih prikaza koji predstavljaju znanje, budnost i samospoznaju. Upravo ti detalji godinama podstiču različita tumačenja i interesovanje istraživača istorije Beograda.

Najzanimljiviji deo Brankovićeve životne priče ipak vezan je za događaje iz 1914. godine. Posle Drugog svetskog rata, tokom saslušanja koja su vodili organi nove vlasti, Branković je ostavio niz izjava koje danas predstavljaju dragocen istorijski izvor. U njima je tvrdio da je još početkom te godine dobio upozorenje da su Austrougarska i Nemačka već donele odluku o obračunu sa Srbijom.

Prema njegovom svedočenju, tokom jednog boravka u Berlinu saznao je da je ultimatum Srbiji praktično pripremljen mesecima pre Sarajevskog atentata. Informaciju mu je, kako je tvrdio, preneo jedan od visokih predstavnika nemačke industrije sa kojim je poslovno sarađivao. Branković je kasnije naveo da je tom prilikom upozoren kako je Berlin Beču dao slobodu da sam odredi povod i trenutak za vojnu akciju protiv Srbije.

Posebno je zanimljivo njegovo uverenje da je ključna odluka doneta tokom susreta nemačkog cara Vilhelma II i austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u češkom dvorcu Konopište početkom 1914. godine. Istoričari već decenijama raspravljaju o značaju tog sastanka, ali je činjenica da je on održan svega nekoliko meseci pre izbijanja rata i da je kasnije postao predmet brojnih analiza.

Branković je tvrdio da je saznanja odmah prosledio i državnim strukturama i slobodnozidarskim krugovima kojima je pripadao. Verovao je da se diplomatskim kanalima može sprečiti katastrofa koja se nadvijala nad Evropom. Prema njegovim rečima, pojedine francuske i britanske političke i društvene mreže pokazivale su interesovanje za položaj Srbije i pokušavale da utiču na međunarodnu javnost u korist male balkanske države.

Koliko su ova upozorenja ozbiljno shvaćena ostaje otvoreno pitanje. Srbija je u tom periodu bila opterećena unutrašnjim političkim sukobima, predizbornim aktivnostima i posledicama Balkanskih ratova. Kada je austrougarski ultimatum stigao u Beograd u julu 1914. godine, evropska kriza već je ušla u završnu fazu.

Zbog toga priča o Damjanu Brankoviću predstavlja zanimljiv podsetnik da istorijski događaji retko nastaju iz jednog čina ili jednog čoveka. Atentat u Sarajevu bio je neposredni povod za rat, ali brojni dokumenti i svedočenja ukazuju da su planovi velikih sila postojali mnogo ranije. Upravo zato se među istoričarima već dugo vodi rasprava o tome da li je Evropa u rat ušla slučajno ili je sukob bio rezultat procesa koji je trajao mesecima, pa i godinama.

Dok prolaznici danas žure pored stare zgrade iznad Slavije, malo ko razmišlja o tome da su se iza njenih zidova možda vodili razgovori o događajima koji će promeniti tok svetske istorije. Kuća Damjana Brankovića ostala je tako neobičan svedok vremena u kojem su se, mnogo pre prvih pucnjeva, nazirale senke rata koji će odneti milione života i zauvek promeniti lice Evrope.